Aladza dzamija _ 07.03.2017. _ 007

Aladža džamija nalazi se na desnoj obali rijeke Ćehotine, oko 1,5 km daleko od ušća Ćehotine u Drinu, uzvodno od Gornjeg mosta, blizu stare fočanske čaršije i centra grada smještenog u prirodnom trougaonom prostoru kog formiraju rijeke Drina i Ćehotina.
Aladža džamija sa jugozapadne strane je ograničena ulicom A. Fetahagića i rijekom Ćehotinom; sa sjeverozapadne strane velikim parkom koji je do početka 60. godina 20. vijeka bio u sastavu harema Aladža džamije; a sa jugoistočne strane mahalom Aladža.
U sastavu kompleksa nalazili su se džamija, turbe, šadrvan, grobni sarkofazi i nišani. Kompleks Aladža džamije nalazio se na parceli površine 1649 m2, bio je ograđen kamenim zidom, imao je dvije ulazne kapije i česmu orijentisanu na ulicu A. Fetahagića.

Aladza dzamija _ 07.03.2017. _ 012
Historijski podaci
Nastanak i razvoj srednjovjekovnog bosanskohercegovačkog naselja Hoča (Hotča)(2) bili su zasnovani, prije svega, na geografskom položaju mjesta na dvije rijeke, Drini i Ćehotini, odnosno njegovoj lokaciji na trasi Dubrovačkog druma(3) koji je povezivao Dubrovnik sa Moravsko-vardarskom kotlinom i centralnim prostorom Balkanskog poluostrva.
Trasa Dubrovačkog druma ostala je prepoznatljiva u matrici ulične mreže Foče(4) u Prijekoj čaršiji, koja se nalazi u tangentnoj zoni Pazarišta (Trgovišta(5)), lokaliteta na kom je nastala Hoča (Hotča) u srednjem vijeku(6).
Srednjovjekovna Hoča (Hotča) je prolazila kroz različite faze graditeljsko-urbanističkog razvoja, od otvorene karavanske postaje (plateja), trgovišta do gradskog naselja. Zbog svog prirodnog položaja između rijeka Drine i Ćehotine, ovaj grad nije bio utvrđen, a gradom je, neposredno prije turskih osvajanja, gospodario posljednji srednjovjekovni hercegovački vladar Stjepan Kosača(7) iz porodice Kosača(8). Kao završna tačka puta preko Čemernog i Sutjeske, po svom položaju Foča je bila predodređena za veće tržište i karavansku stanicu. Ljudi iz Foče počinju da se bave trgovinom, prvenstveno sa Dubrovčanima(9). Domaći trgovci su bili najaktivniji u Foči, gdje ih je bilo najviše (82) (10), a prema intenzitetu zaduženja(11) kod dubrovačkih trgovaca u periodu između 1396. i 1453. godine, odmah su poslije trgovaca iz Prače i Drijeva. Upućeni poslom jedni na druge, fočanski trgovci se udružuju i zajednički zadužuju(12) kod dubrovačkih trgovaca(13), a često poznatiji trgovci bivaju jemci novim trgovcima. U Dubrovnik su isporučivali stočarske proizvode i vosak, a u istočnu Bosnu uvozili tkanine(14). Velika količina tkanina koje se uvoze svjedoči o privrednoj razvijenosti srednjovjekovne Foče, kao i potrebama i kupovnoj moći njenog stanovništva. Prisustvo dubrovačkih trgovaca u Foči povećava značaj samog mjesta(15), koje u 15. vijeku postaje najveće trgovačko središte istočne Bosne, a u Foči rade i dubrovački zlatari(16). Pojedini trgovci posluju sa kapitalom koji prelazi iznos od 1.000 dukata(17). Trgovci često putuju, mijenjaju mjesta boravka, posluju istovremeno u dva mjesta(18), povezuju se sa trgovcima iz drugih mjesta zajedničkim poslovima(19) i time unapređuju trgovinsku razmjenu pojedinačnih mjesta izvodeći ih iz tradicionalne izolacije. U Foči su se skupljali viškovi žitarica proizvedeni u regiji, trgovalo se voskom, kožom i ostalim stočarskim proizvodima, a od zanata krojački se pominje kao “veoma raširen među domaćim ljudima”(20). Puni procvat ovo naselje doživljava u doba turske uprave(21), naročito u periodu od druge polovine 15. vijeka do kraja 16. vijeka, i u tom periodu se transformiše(22) od kasabe do šehera i važnog administrativno-upravnog centra u Hercegovini(23).

Aladza dzamija _ 07.03.2017. _ 011
Grad se ne širi koncentričnom izgradnjom oko srednjovjekovne Hoče, ali se izgrađuje planski, prilagođavajući se topografsko-morfološkim uslovima i mogućnostima izgradnje na obje strane rijeka i potoka. Izgradnjom prvih šest(24) mahala(25) definiše se gradski prostor Foče i daju smjernice za širenje naselja na obje strane rijeke Ćehotine i uz desnu stranu rijeke Drine.
Posljedica činjenice da je Foča bila sjedište Hercegovačkog sandžaka bila je razvijanje grada u urbanom, privrednom i kulturnom pogledu, te uspostavljanje potrebne infrastrukture za razvoj sistema civilne vlasti, vjerskih, kulturno-prosvjetnih i privrednih institucija. To, dakako, objašnjava i izgradnju reprezentativnog vjerskog objekta kakva je bila Aladža(26) džamija. Izgradnja Hasan Nazirove (Aladža) džamije početkom druge polovine 16. vijeka naznačiće početak najplodnijeg građevinskog razvojnog perioda Foče.

Aladza dzamija _ 07.03.2017. _ 005
Prema tarihu isklesanom u kamenoj ploči, dimenzija 50×90 cm, koja je bila uzidana iznad ulaznih vrata, Aladža džamija je sagrađena hidžretske 957. (1550/1551). Natpis na tarihu bio je ispisan i isklesan u tri elipsasta polja u tri reda. Korišćeno je lijepo nesh pismo(27), a slova natpisa se mjestimično prepliću sa dekorativnim listićima i pupoljcima(28), tako da djeluje kao ornament. Prva dva reda teksta su u prozi, a posljednji je u stihu:
«Ovu časnu džamiju i uzvišeni mesdžid sagradio je u ime uzvišenoga Boga dobrotvor Hasan, sin Jusufov za ljubav Bogu, želeći postići božje zadovoljstvo. Tajni glas izreče joj kronogram: ‘O vječni (Bože) primi (ovo djelo), lijepo.'»(29)

Aladza dzamija _ 07.03.2017. _ 006
Vakufnama osnivača džamije, Hercegovca Hasan Balije(30) Nazira, Jusufovog sina, nije sačuvana tako da podatke o njenom osnivaču saznajemo:
1) iz prethodno pomenutog tariha,
2) iz natpisa u turbetu uklesanog na nišanu Ibrahim-bega, sina Hasanova:
“Umro je pomilovani, pokojni, sretni šehid, Ibrahim-beg, sin Hasana Čelebi Nazira. Neka Bog oprosti grijehe njemu i njegovim roditeljima. Početkom džumadel-uhra…(oštećen dio teksta) i devetstotina po hidžri Vjerovjesnika…(oštećeno)”, tj. između 17. do 26. 6. 1550. godine(31),
3) iz natpisa na osnivačevoj grobnici koja se nalazila blizu jugoistočnog mihrabskog zida džamije:
”Naredbom pravednog vladara, sudije, ispio je čašu smrti i preselio se iz kuće tuge u dom počasti i zadovoljstva, potreban božje milosti, pomilovani, pokojni Hasan Nazir, sin Sinanov. Krajem zilhidže devet stotina i šezdesete godine” (tj. između 27.11. do 5.12.1553)(32),
4) na osnovu jednog osnivačevog darovnog zapisa, napisanog početkom muharema 942. godine arapskim jezikom, zabilježenog na prvoj i posljednjoj stranici jednog vjerskog rukopisa:
“…svojoj dobroj djeci, da čitaju iz njega, i svakom ko bude za to dorastao od učenih ljudi nastanjenih u samoj Foči….Ja sam najslabiji božiji sluga, Hasan sin Jusufov, Fočak – Bog mu oprostio!….ispod ovih redova je otisnut pečat pisca ovih redova: “U Boga – dobrotvora pouzdani njegov siromašni sluga Hasan sin Sinanov(33),
5) iz jednog dokumenta dubrovačkog arhiva(34) iz oktobra 1542. godine: pismo pisano “starim ćiriličnim pismenima i na narodnom jeziku(35)”, upućeno dubrovačkoj vlasteli i knezu od “istinitog prijatelja Hasana Balije Nazora(36)”, sa otiskom drugog Hasan Nazirovog pečata na margini pisma: “Rob velikog darovatelja, Boga, ponizni i odani Hasan”,
6) iz zvaničnih bilješki dubrovačkih pisara sačinjenih u periodu između 1543. i 1547. godine(37),
7) iz jedne isprave date srebreničkim ćumurdžijama(38).

Aladza dzamija _ 07.03.2017. _ 004
Na osnovu putopisa Evlije Čelebije i njegovog detaljnog opisa Aladža džamije iz 1664. godine znamo da je glavni arhitekta bio Ramadan-aga, a da su u izgradnji objekta učestvovali razni umjetnici, među kojima su svakako bili i domaći dubrovački majstori. Tome u prilog govore mnogi dokumenti koji osvjetljavaju ulogu dubrovačkih graditelja u BiH, koji su radili u srednjem vijeku i gotovo cijeli turski period, a naročito u XVI i prvoj polovini XVII vijeka kad se tu najviše gradilo(39). Poznati kao vješti majstori, pozivani su da zidaju monumentalnije objekte i naročito osjetljivije konstrukcije: svodove, lukove, kupole, te za finije klesarske radove dekorativnog karaktera: baze, kapitele, stalaktite i dr.
Tehnika zidanja Aladža džamije, precizno obrađeni kameni kvaderi, u pravilnim nizovima i horizontalnim redovima, odgovora načinu zidanja drugih islamskih objekata u Hercegovini, koje su zidali Dubrovčani. Isto tako, analiza dimenzija džamije: kao mjera je korišćen dubrovački lakat (=55 cm), a ne turski građevinski aršin (=75,8 cm).
Konačno, u Dubrovačkom arhivu je sačuvan jedan dokumenat od 21.4.1543. godine kojim Vijeće umoljenih iz Dubrovnika odobrava slanje majstora zidara u Foču radi zidanja jednog hospitiuma, tj. imareta, na molbu hercegovačkog sandžak-bega. Iz Evlijinih putopisa saznajemo da je uz Aladžu džamiju postojao Hasan Nazirov imaret(40).
Većina vakufske imovine Aladža džamije nalazila se u regionu istočno od sela Zavajt prema selu Čelebići(41). Na osnovu toga, njegovog darovnog zapisa, dubrovačkih dokumenata, kao i lokacije njegove zadužbine može da se tvrdi da je Hasan Nazir najveći dio života proveo u Foči(42).
Pominjanje riječi Nazir uz ime osnivača Aladža džamije u pisanim dokumentima i klesanim natpisima pojašnjava funkciju i položaj koje je osnivač džamije zauzimao u hijerarhiji turske državne uprave. Od 1526. godine titula Nazira označava funkciju kontrolora i finansijskog nadzornika državne imovine i prihoda ubiranih na carinama, trgovima, skelama, po rudnicima i solanama, te drugim carskim dobrima koja su davana pod zakup na jurisdiktičkom području jednog sandžaka. Nazir je kontrolisao poslovanje nižih finansijskih službenika Carstva emina, amaldara i mutevelija i bio je nezavisan od drugih predstavnika turske vlasti(43). Iz pisane prepiske sa Dubrovčanima može izvjesno da se zaključi da je Hasan Nazirova nadležnost obuhvatala trgovačke carine, a možda i sva carska dobra u Hercegovini. Funkcija koju je osnivač Aladža džamije Hasan obavljao, arapski rukopis koji je on posvetio svojoj djeci “da iz njega čitaju”, titula kadije, kom ga oslovljavaju Dubrovčani u svom pismu od 4.3.1546. godine ukazuju na to da je Hasan Nazir bio veoma dobro obrazovano lice.
O istoriji kompleksa Aladža džamije iz njenog najstarijeg perioda saznajemo iz putopisa Pavla Kontarina, koji navodi da je 1574. godine prešao most i ugledao džamiju koja je imala lijep trijem i zdenac, a koju je sagradio Nisir Aschocha (Hasan Nazir)(44). Ovaj prvi pisani podatak o objektu, zapisan samo 20. godina nakon izgradnje Aladža džamije, naročito ističe trijem džamije i šadrvan, navjerovatnije zbog slikarskih dekoracija trijema i duboreza u drvenom trijemu, a potvrđuje pretpostavku da su šadrvan, a vjerovatno i trijem građeni istovremeno sa džamijom(45).
Činjenica da se džamija već 1588. godine pominje kao Aladža, kada je izvjesni Ali Čelebija spomenut kao hatib Aladža džamije u Foči(46), govori da ovo ime džamija nosi od svog postanka (1550/51), jer je vremenski interval od 37 godina i suviše kratak da bi se ime jedne džamije moglo da zaboravi i usvoji neko drugo ime(47).
U putopisu Evlije Čelebije 1664. godine o Aladža džamiji je zapisano: “Kad drvenim mostom pređemo na suprotnu stranu onda na vrhu mosta imamo Hasan-pašinu džamiju, koja je po cijelom svijetu poznata pod imenom „Aladža džamija”. To je krasna bogomulja. Ovoj džamiji nema ravne u Bosanskom ejaletu, ni u Zvorničkom sandžaku, ni u gradu Taslidži (Pljevlja), a ni drugdje. Njen je graditelj Ramadanaga, glavni zastupnik (baš halife) starog neimara (Kodža Mimar) Sinana, sina Abdulmennanagina, glavnog neimara (mimar-baši) sultana Sulejmana. On je uložio svu svoju sposobnost dok je napravio tako krasnu i divnu Aladža-džamiju, kojoj ne muže biti ravne. U ovoj džamiji je sa stanovišta arhitekture izraženo toliko sposobnosti, toliko ukusa i finoće i ostvareno toliko ljupkosti, da takvu impresivnost nije ostvario niti jedan raniji neimar na zemaljskoj kugli. Kako je ona ljepša i sjajnija od svih džamija ovog grada, to je ukrasila ovaj grad. Neimar je na zidovima četverougaone osnove napravio, poput plave zdjele, okruglu kupolu (kubbe); ona je uzorna i zaslužuje da se vidi. Minber, mihrab, prozori i galerija mujezina su perforirani (mušebbak) radovi od bijelog mramora poput perforacija (gravura) Fahrije; u svakom tome detalju izražena je neka posebna sposobnost i vještina poput dopuštene mađije. Spolja na sofi nalaze se tri visoke kupule (kubbe), na četiri mramorna stupa bijela kao kristal. Da ne bi snijeg i kiša zasipali veliki džemat na ovi sofama je poređano simetrički dvadeset borovih stupova i od drveta inženjerski napravljena neka vrsta krovnog prepusta (sundurma) tako da onaj koji ga vidi ostaje zapanjen, jer je sav taj prepust izgraviran mrežastim gravurama poput gravura Fahrija. Sav jugoistočni zid ove sofe išaran je raznovrsnim šarama ravnim Behzatovu, Manijevu i Šahkulovu kistu. Unutrašnjost su joj osvjetljavali lijepo izvedeni lusteri, a njen šadrvan je pokrivala visoka fajansna kupola koja se oslanjala na šest stubića(48). Osnivač ove zadužbine Hasan-paša umro je u Budimu kao budimski deftedar. Njegovo su čisto tijelo, prema njegovom testamentu (vasijat), sahranili ovdje, u gradu Foči, u dvorištu ove džamije pod pomenutom email-kupolom. To je i sada svijetao mauzolej. Bog mu se smilovao! To je zaista bio čovjek od ukusa, darežljiv i plemenit, vrijedan i gostoljubiv, pun divnih osobina kao i Hatem Tai i Džafer Bermeki. Kako on nije žalio blaga, to je neimar Ramadan iz dvadeset i jedne džamije koju je on gradio mogao uzeti po neko iskustvo i vještinu (sana’t) i sve ih primjenjivati kod gradnje ove džamije. Kako je osnivač bio darežljiv čovjek, on je raznim umjetnicima koji su iz svih krajeva donijeli dobrotvoru na poklon po jedan umjetnički rad, dao odgovarajuće nagrade i uzarja. Uloživši svu svoju sposobnost, on napravi takav božji hram, da mu nema ravna u Rumeliji (dijar-i Rum) .” (49)
U 17. vijeku Aladža džamija je bila predmet divljenja mnogih posjetilaca, a neki od njih su svoja razmišljanja o Aladža džamiji, u vidu kraćih zapisa, zabilježili na zidovima same građevine, naročito na njenom trijemu, s desne i lijeve strane ulaza u džamiju, kao i na mramornim stubovima trijema. Neki od ovih zapisa su bili datirani i potpisani, a neki su bili polučitljivi. Mehmed Mujezinović je uspio da dešifruje ukupno desetak lirskih zapisa na turskom i persijskom jeziku.
Od ovih zapisa svakako je najinteresantniji bio zapis turskog putopisca Evlije Čelebije. Još 1891. godine mladi saradnik tek osnovanog Zemaljskog muzeja u Sarajevu M. Zarzycki(50) citira natpis “nekog Persijanca”(51): “Sefer kerdem behar šehri residem, velakin enčunan daji nedidem”, koji 64 godine kasnije, prilikom istraživačkih radova Komisije Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti Narodne Republike Bosne i Hercegovine, otkriva orijentalista Mehmed Mujezinović: “Sefer kerdem beher šehri residem veliken inçunan cayi nedidem”, što u prevodu znači: “Putovao sam i u mnoge gradove dohodio, ali ovakvo mjesto još nisam vidio”, kao i potpis Evlije Čelebije ispod zapisa: “Alahu avni ve la siv…(ovdje je tekst oštećen) Ketebehu…(de/duhu) Evlija Sene 1074”, što prevedeno glasi: “Alah mi je pomoćnik i nema drugog (pomoćnika) Ovo je napisao rob (božiji) Evlija godine 1074” (=1664).
Na zidovima trijema džamije Mujezinović je otkrio sljedeće zapise:
1) jedan dvostih na persijskom jeziku, lirskog sadržaja, ispisan je krupnijim i lijepim nesh-pismom. Ispod toga zapisa sitno je pisalo: “Katebehu Husein Ulogi, esohta, sene 1026”, tj. “Ovo je napisao učenik medrese Husejin, iz Uloga, godine 1026” (1617),
2) jedan dvostih na turskom jeziku čiji prvi stih glasi: “ Seherde bulbul sordum niçin afigan…” (Upitao sam slavuja u zoru na što se tuži i jadikuje…). Drugi stih je bio oštećen i od njega se razabiralo samo nekoliko riječi. Ispod ovog stiha bila je napisana slovima godina 1084. (1673),
3) neki Muhamed, učenik medrese, napisao je još 1015. (1606/1607) sljedeći dvostih na turskom jeziku: “Nari firkatle seraser jandi cismi canimiz Kildi carile diriga hašredek hicranimiz”, što u prevodu glasi: “Vatra rastanka je spržila naše tijelo i dušu, I zbog toga rastanka s dragom žalićemo do proživljenja.” Među postojećim datiranim zapisima to je najstariji zapis.
4) Ispod jednog nečitkog i oštećenog zapisa čitamo potpis Zutfikara iz Foče, iz hercegovačke live,
5) neki Derviš Abdulah Baki napisao je 1035. (1625/26) u petak u doba ručanice (mjesec i dan nisu označeni) sljedeće riječi: “Men ki reftem der gurbeti kes nedani hali men… “ (Moje stanje u tuđini niko ne zna…). Tekst je dalje oštećen.
6) Jedan učenik medrese, Mostarac, napisao je 1032. (1642/643) sljedeći tekst: „Iza kadalahu liabdin en jemute bierdin ceale lehu ilejha haçeten” ( Kada bog dosudi nekom da umre u izvjesnoj zemlji (mjestu), odredi mu neki posao u toj zemlji).
7) Neki od posjetilaca ispisao je lijepim nesh-pismom sljedeće riječi u dva reda: “Ilahi bu mekamin sahibi daim seid olsun. Girup cenet sarayine cehenemden beid olsun” (Bože! Dobrotvor ovog mjesta (građevine) neka je vječno sretan. Neka uniđe u dvorce raja i od pakla neka je daleko). Ispod ovog zapisa, koji se, svakako, odnosi na Aladžu, nema nikakvog potpisa ni datuma.
8) Godine 1103. (1691/92) ispisao je nepoznati kaligraf 112. poglavlje iz Kur’ana. Tekst je dat u obliku kružnice. Krakovi slova sačinjavaju u sredini kružnice Sulejmanov (Solomonov) pečat. Kaligraf se nije potpisao, ali kako se to vidi i iz priložene kopije, ovaj rad predstavlja jedan neobično lijep kaligrafski ornamenat i djelo je vješte ruke.
9) Učenik medrese Husein iz Taslidže (Plevlja) zabilježio je 1092. (1681) jedan dvostih na turskom jeziku. Tekst je oštećen, ali se iz neoštećenih dijelova razumije to da se učeni ljudi ne treba da žaloste zbog toga što ih neznalice napadaju, jer se niko ne baca na stablo koje ploda ne daje. Tekst je ispisan lijepim nesh-pismom.
10) Među zapisima nalazimo riječi ispisane nesh-pismom: “Kušad bad bedevlet hemiše in dergah, behakki ešhedu en la ilahe ilalah”, (tj. “Neka je ova bogomolja otvorena u ime boga”). Ni kod ovog zapisa nema datuma ni potpisa autora.
Zapisi od rednog broja 6) do10) nalazili su se na stubovima trijema, a među njima ima zapisa koji imaju istorijsku ili umjetničku vrijednost.(52)
Iz prevoda tariha(53) koji se nalazio iznad česme u ogradnom zidu saznajemo da je 1872/73. napravljena česma:
” Hvala Istinitom, a blagoslov na njegova vjerovjesnika,
Sa najljepšim riječima sjetimo se i ashaba (drugova Vjerovjesnikovih).
Ovog objekta ne bijaše ranije na ovom mjestu
I božjom uputom postavi se ovo dobro djelo,
A postavljen je istodobno kada je obnovljen i privlačni šadrvan.
Neka je dobrotvoru Hadži Selimu trajni spomen.
Sabrijo, izreci jedan lijep kronogram:
Obračunavši datum budi vječno zahvalan Istinitom na privlačnom objektu.
Godina 1289.” (1872/73)

Aladza dzamija _ 07.03.2017. _ 006
Nakon aneksije Bosne i Hercegovine austrougarske vlasti su nastojale, preko Zemaljske vlade, pridobiti upravu vakufa Aladža džamije da se preduzmu “restauratorski radovi”. Godine 1908. preduzimač radova Karlo Rihter je angažovao dvojicu soboslikara: Josipa Baldasara i Antonija Feriga, koji izvode ove radove za 45 dana(54). Tom prilikom uklonjena je i drvena nadstrešnica trijema.
Godine 1917. u kampanji prikupljanja olova za ratne potrebe, koju su provodile austrougarske vlasti, skinut je originalni olovni pokrivač sa kupole džamije(55).
Tokom drugog svjetskog rata italijanska vojska džamiju je koristila kao skladište(56), a džamija je pretrpjela velika oštećenja: uništen je ćurs, oštećena kamena plastika minbera, oštećena osnivačeva grobnica, ukradeni svijećnjaci (čiraci), potpuno uništen veliki persijski ćilim koji je krajem 19. vijeka džamiji poklonio austrijski prestolonasljednik Rudolf(57).
Godine 1959. Zemaljski zavod za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NRBiH iz Sarajeva je izveo konzervatorsko-restauratorske radove na slikanim ornamentima u trijemu džamije, nakon zemljotresa 1962. godine napukli su kube i jugoistočni zid džamije, a 1963. godine udar groma je oštetio vrh munare, pa su preduzeti konzervatorski i sanacioni radovi građevine. U periodu 1965-1969. slikar-kozervator Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Nihad Bahtijarević je radio na rekonstrukciji slikarskih dekoracija enterijera džamije.
Krajem 1988. godine, u organizaciji Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Sarajeva, izvršeno je detaljno fotogrametrijsko, geodetsko i ručno/manuelno snimanje džamije i izrađen precizan i detaljan tehnički snimak objekta.
Godine 1992. miniran je i potpuno uništen kompleks Aladža džamija u Foči sa objektima koji su joj pripadali: turbetom Ibrahima, sina osnivača džamije, okolnim mezarima i nadgrobnim spomenikom osnivača Hasana Nazira, šadrvanom i česmom u zidu dvorišta, kamenim zidom na jugoistočnoj strani, južnoj i zapadnoj kapiji, a svi ostaci kamionima su odvezeni u korito rijeke Drine.

 

reference:

(2) Hoča, kao trgovište (mercatum) prvi put se pominje 1366. godine. U dubrovačkim izvorima se pominje trgovac Nikola Prodešić iz Drine, a Turci, nakon zauzimanja istočne Bosne, Fočanski kadiluk nazivali su kadilukom Drina. (Desanka Kovačević-Kojić, Gradska naselja srednjovjekovne bosanske države, Sarajevo, 1978, str. 42). S obzirom na to da se u ovom dokumentu pominje Foča kao znatnije trgovačko mjesto, može se zaključiti da njegova istorija seže u mnogo dalju prošlost.

“Jireček na str. 40 svojih Handelsstrassen navodi da se u izvještaju o putovanju dubrovačkog poklisara Hercegu spominje Hoča 19. decembra 1451. Imenom Drina susedni Pivljani, Drobljani i krajevi od Gackog do Dubrovnika zovu dolinu gornje Drine. Izgleda da se taj predeo tako nazivao i u Srednjem Veku: u jednom se dubrovačkom zapisniku od 3. juna 1367. spominje Brajanus Osrich de Drina, Mon. reg. IV, 94-Zlaća u Drinče, Mikl. Mon. Serb. 544”, (Risto Jeremić, Has Hoča, Glasnik Geografskog društva, tom 11, Beograd, 1925, str. 94).

(3) Ovaj srednjovjekovni put, takođe, pominje se pod imenima: Via Ragusa, Via Ragusina, Via Drina ili Via Bosna.

(4) U defteru iz 1519. prvi put je srednjovjekovni naziv Hoče zamijenjen imenom Foča (Husref Redžić, Studije o islamskoj arhitektonskoj baštini, Sarajevo,  1983, str. 324).

(5) Trgovište je dio srednjovjekovnog naselja u kom su smješteni dućani trgovaca i zanatlija, te jedan otvoreni veći prostor za nedjeljne sajmove (Pavao Anđelić, Trgovište, varoš i grad u srednjovjekovnoj Bosni, GZM, arheologija, Sarajevo, 1963, str. 181).

(6) Husref Redžić, 1983, str. 317-343.

(7) Stjepan herceg – Stjepan Vukčić Kosača, vojvoda Humske zemlje, u povelji njemačkog cara Friedricha III nazvan Herzog (njem. vojvoda). Prema toj tituli nastao je naziv Hercegovina.

(8) Plemićka porodica iz sela Kosače u okolini Foče; “…Članovi, kuće, roda, plemena Kosača nisu se nikada odrekli posjeda u oblasti Drine, naročito u župi Osanici gdje je selo Kosače, rodno mjesto svih Kosača…”, (Marko Vego, Postanak srednjovjekovne bosanske države, Sarajevo, 1982, str. 54).

(9) Prema poslovnom uspjehu se ističu članovi porodice Nartičić. U dokumentima Historijskog arhiva u Dubrovniku iz 1366. godine pominju se: braća Nartičić, Mirko Nartičić, braća Sorčić. Osim ovih trgovaca, pominju se (sa podacima koji se odnose na: ime trgovca, zaduženja vezana za vremenski period, iznos zaduženja): Radič Miomanović sa zaduženjima u periodu 1440-1448. od 801 dukata i 57 perpera; Radoje Dubijević, 1420-1435, 686 dukata i 1.225 perpera; Milj Božićković, 1433-1440, 620 dukata i 408 perpera; Radivoj Crijepović, 1430-1422, 499 dukata i 217 perpera; Tvrdiša Mirušković, 1426-1438, 482 dukata i 216 perpera; Milut Tvrdisavić, 1441-1448, 342 dukata; Radoslav Pribičević, 1431-1440, 273 dukata; Vukoslav Novaković, nazvan Pupelja, 1426-1435, 229 dukata i 160 perpera; Radoje Dubijević, 1420-1435, 686 dukata i 1.225 perpera; Radeta Crijepović, 1420-1445, 226 dukata i 514 perpera; Brajan Brateljević, 1432-1435, 195 dukata; Cvjetko Stanisalić, 1445, 181 dukat; Radonja Ljubinović, 1426-1435, 176 dukata i 240 perpera; Vuketa Bogdanović, 1442-1449, 165 dukata; Božidar Radmilović, 1441-1446, 148 dukata i 26 perpera; Miroslav Prodašić, 1401-1402, 131 dukat i 54 perpera; Stojislav Prodašić, 1401-1402, 131 dukat i 54 perpera; Radonja Grasac, 1430-1442, 122 dukata i 72 perpera; Tvrdiša Stojanović, 1427-1430, 121 dukat i 2 perpera; Radivoj Brajaković, 1432-1441, 112 dukata i 2 perpera (Desanka Kovačević-Kojić, Gradska naselja srednjovjekovne bosanske države, biblioteka “Kulturno naslijeđe”, Sarajevo, 1978, str. 43-44, 174-175).

(10) Poređenja radi, u istom periodu u Goraždu su bila 44 trgovca, u Cernici 35, u Višegradu 11, u Tjentištu 13, Borču 7 i Ustikolini 3 trgovca (Desanka Kovačević-Kojić, 1978, str.108).

(11) Podaci o ukupnim zaduženjima trgovaca istočne Bosne kod Dubrovčana, u periodu 1400-1463. godina:   Goražde 4.735 dukata i 2.052 perpera, Cernica 903 dukata i 4.183 perpera, Višegrad 1.019 dukata i 45 perpera, Tjentište 918 dukata i 489 perpera, Borač 86 dukata i 307 perpera i Ustikolina 97 dukata i 176 perpera (Desanka Kovačević-Kojić, 1978, str.108, 168-173).

(12) Godine 1366. Obrad Nartičić sa svojim sinovima Radoslavom i Obradom zadužuje kod Dubrovčana (Desanka Kovačević-Kojić, 1978, str. 177).

(13) U srednjem vijeku trgovina na Balkanu je počivala na  kreditiranju, a Dubrovnik je bio važan centar kreditne trgovine na Balkanu (Desanka Kovačević-Kojić, 1978, str. 167).

(14) Naročito mnogo tkanina se uvozilo u Visoko, Foču i Goražde. Trgovci iz Foče kupuju tkanine iz Mantove (Desanka Kovačević-Kojić, 1978, str.193-194).

(15) U periodu od 1422. do 1448. godine u Foči boravi 95 Dubrovčana, od kojih 22 više od jedanput. Takođe, treba primijetiti da je naseobina Dubrovčana postojala samo u Foči, a da su se pojedinci mogli da nađu u Borču i rijetko u Goraždu i Višegradu.

(16) U svim poznatijim mjestima srednjovjekovne Bosne (Prača, Foča, Kreševo i Goražde) rade dubrovački zlatari (Desanka Kovačević-Kojić, 1978, str. 202).

(17) Kapital Obrada Nartičića u periodu 1396-1404. dostiže iznos od 1.117 dukata i 88 groša (Desanka Kovačević-Kojić, 1978, str. 177).

(18) Za Radoslava Sorčića 1394. godine navodi se da je iz Ustikoline, a 1396. godine se vodi kao trgovac iz Foče (Desanka Kovačević-Kojić, 1978, str. 188).

(19) Vukosav Novaković iz Goražda imao je jemca iz Foče, a Radoslav Veseoković iz Foče jemca iz Cernice. Vučeta Bogavčić iz Foče se udružio sa jednim trgovcem iz Tjentišta, a Vuk Baličević iz Foče posluje zajedno sa Radičem Milobratovićem iz Cernice (Desanka Kovačević-Kojić, 1978, str. 189).

(20) Desanka Kovačević-Kojić, 1978, str. 216.

(21) Andrej Andrejević, Aladža džamija u Foči, Beograd, 1972, str. 19-21.

Turci su Foču zauzeli 1465. godine. (Husref Redžić, 1983, str. 325)

(22) Podatke o promjenama u strukturi stanovništva Hoče i urbanim transformacijama naselja pružaju nam osmanski defteri (popisi stanovništva):

  • Defter Bosanskog sandžaka 1468/69.
  • Defter Hercegovačkog sandžaka 1477.
  • Defter Hercegovačkog sandžaka 1519.
  • Defter Hercegovačkog sandžaka 1585.
  • Defter vakufa Ismail-Čelebije u Foči 1664.
  • Popis Has Foča 1468/69. (objavili Ćiro Truhelka i Risto Jeremić) Husref Redžić, Studije o islamskoj arhitektonskoj baštini, Sarajevo, 1983, str. 322.

(23) Godine 1470. iz Bosanskog sandžaka je izdvojen Hercegovački sandžak, čije sjedište je bila Foča do 1575. (kada se sjedište Hercegovačkog sandžaka premješta u Pljevlja/Taslidžu) sa prekidima od 1522-1530 i 1533, kada je sjedište Hercegovačkog sandžaka bilo u Mostaru (Husref Redžić, 1983, str. 322).

(24) Prva mahala je Hamza-begova (Ortakolo), koja se, kao najstarija, gradi u drugoj polovini 15. vijeka uz srednjovjekovnu jezgru Hoče, na lokalitetu sjeverno od Pazarišta; druga je Fatima-sultan mahala koja se osniva krajem 15. vijeka, zapadno od Ortakola, na samoj desnoj obali Drine; treća je Mustafa-pašina mahala koja se formira krajem 15. vijeka na desnoj obali Ćehotine; četvrta je Careva mahala koja nastaje 1501. godine, na lokalitetu južno od Pazarišta; peta Džafer-begova mahala se osniva u petoj deceniji 16. vijeka uz samo ušće Ćehotine u Drinu, a šesta je Hasan Nazirova (Aladža) mahala koja se gradi sredinom 16. vijeka, jugoistočno od Mustafa-pašine mahale, na desnoj obali Ćehotine (Husref Redžić, Studije o islamskoj arhitektonskoj baštini, biblioteka “Kulturno naslijeđe”,  Sarajevo,  1983, str. 326).

(25) U vrijeme turske vladavine na našim prostorima predstavlja najmanju prostorno-organizacionu jedinicu: stambenu četvrt koja mora da ima džamiju, pekaru, česmu i barem 30-40 domaćinstava (kuća).

(26) Aladža tur. raznobojan, šaren (Bratoljub Klaić, Rječnik stranih riječi, Zagreb, 1962, str. 47).

Prvi očuvani pomen ove džamije kao “aladže”, tj. šarene džamije je u dokumentu iz 1588. godine, kada je izvjesni Ali Čelebija pomenut kao hatib Aladža džamije u Foči (Alija Bejtić, Aladža džamija u Foči, El-Hidaje, VII, 1943, str. 71).

(27) Mujezinović, 1998, str. 37-38.

(28) Andrej Andrejević, Aladža džamija u Foči, Beograd, 1972, str. 30.

(29) Hidžretska 957. godina, u kojoj je džamija dovršena, nije ispisana brojkama, nego je sadržana u brojčanoj vrijednosti slova rečenice: “Ja kajumu tekebel bikabulin hasenin”, čiji zbir iznosi tačno 957 (1550/1551). Izvor: Mujezinović, 1998, str. 38.

(30) Naziv Balija, koji je Hasan Nazir dodao uz svoje ime i funkciju u pismu upućenom Dubrovčanima, prema nekim autorima (J. Dedijer, Hercegovina, Srpski etnografski zbornik XII, Beograd, 1909, str. 49, 115, 174; A. Škaljić, Turcizmi u srpskohvatskom jeziku, Sarajevo, 1966, str. 118) označava muslimansku etničku grupaciju koja je naseljavala područje oko Podveležja i Gabele, što dovodi u vezu porijeklo Hasan Nazirovog roda sa tim dijelom Hercegovine (Andrej Andrejević, Aladža džamija u Foči, Beograd, 1972, str. 26).

(31) Mujezinović, 1998, str. 41.

(32) U ovom zapisu, kako vidimo, kaže se da je Hasan Nazir sin Sinanov, a u hronogramu nad njegovom džamijom piše da je sin Jusufov. Međutim, ta činjenica ne treba da nas dovodi u zabunu s obzirom na to da znamo da su Turci često davali ljudima sa imenom Jusuf i drugo ime Sinanudin ili kraće Sinan. Prema tome, Hasan Nazir, sin Sinanov, identičan je sa Hasanom, sinom Jusufovim (Mujezinović, 1998, str. 43).

(33) Naime, M. Handžić je 1939. godine u Gazi Husrev-begovoj biblioteci u Sarajevu pronašao prepis rukopisa drugog dijela Ebul-Lejs Samarkandijevog komentara Kur’ana, kog je između 1. i 10. jula 1535. godine u Foči uvakufio osnivač Aladža džamije. Ovaj prepis rukopisa je rad Husejina b. Kasima b. Hasana u Karamanu, 1432. godine (H. M. Handžić, Osnivač najljepše džamije u Bosni i Hercegovini, “Jugoslovenski list” br. 96, 23.4.1939. godine, str. 10; K. Dobrača, Katalog arapskih, turskih i persijskih rukopisa Gazi Husrev-begove biblioteke u Sarajevu, sv. I, Sarajevo, 1963, 129-130).

(34) Ćiro Truhelka, Tursko-slovjenski spomenici Dubrovačke arhive, Sarajevo, 1911, str. 161.

(35) Andrej Andrejević, Aladža džamija u Foči, Beograd, 1972, str. 23.

(36) Andrej Andrejević, Aladža džamija u Foči, Beograd, 1972, str. 23.

(37)

–          ….iz jedne odluke Vijeća umoljenih od 14.4.1544.  saznaje se  da je odobreno “čaušu Porte, Naziru Hasan Baliji i eminu Ledenice da bez naplate carine iz grada odveze svoju robu”;

–          oktobra 1544. Hasan Nazir boravi u Dubrovniku o trošku vlade;

–          aprila 1545. Vijeće umoljenih odobrava da se “uz naplatu Hasanu  Baliji da ono što je tražio”;

–          na osnovu zabilješki Vijeća umoljenih,da se zaključiti da je u martu 1546. osnivač Aladža džamije rješavao neki spor u Gabeli, zato što donosi odluku da se omogući “dvojici kadija, od kojih je jedan sklav Porte Hasan Balija, da sa Gabelanima povedu istragu o robi”;

–          krajem 1546. Vijeće umoljenih Hasanu Naziru, njegovom eminu i društvu dozvoljava slobodnu trgovinu u Dubrovniku

(sve navedene  informacije u ovoj fusnoti potiču iz dokumentacije i zvaničnih akata Vijeća umoljenih, a datiraju iz pete decenije 16. vijeka Historijskog arhiva u Dubrovniku: (HAD, Cons. Rog. XLVI, 337; HAD, Detta 1 (1543-1549) 63’ (13.10.1544); Cons. Rog. XLVII, 52 (16.12.1544); isto, 92 (4.4.1545); isto, 184 (4.3.1546); isto, 268’ (23.12.1546) ).

(38) Posljednji pisani trag o Hasanu Naziru pronađen je na jednoj zvaničnoj potvrdi napisanoj na turskom jeziku, izdatoj između 1. i 10. aprila 1549. godine. Odgovarajući na žalbu ćumurdžija koji su radili za srebreničke i druge majdane na rad emina carskih hasova Hajrudina, zbog zavođenja povećane takse na njihov rad, Hasan Nazir se poziva na stari sultanski zakon izdajući ispravu kom se strogo zaštićuju njihova prava, a eventualnim prekršiocima ovog zakona prijeti prijavom Porti (Fehim Spaho, Turski rudarski zakoni, Glasnik Zemaljskog muzeja XXV, Sarajevo, 1913, 137-138; Ćiro Truhelka, Historička podloga agrarnog pitanja u Bosni, Glasnik Zemaljskog muzeja XXVII, Sarajevo, 1915, 202-203 ).

(39) U XVI vijeku u Bosni nastaju najljepša i najznačajnija ostvarenja islamske arhitekture, u vrijeme kada ovdje djeluju ili po njihovim planovima rade čuveni graditelji poput Mimara Sinana, Adžema Esira Alija, Hajrudina i drugih. Na njihovim građevinama rade i vrsni dubrovački majstori: klesari, kamenari, zidari, majstori za svodove, tesari, kovači, staklari (A. Bejtić, Spomenici osmanlijske arhitekture u Bosni i Hercegovini, Prilozi za orijentalnu filologiju, (POF), III -IV, Sarajevo, 1952, str. 240).

Pod rukovodstvom iskusnih osmanskih neimara, oni s vremenom stiču iskustvo, te postepeno počinju samostalno da rade na izvođenju složenijih konstruktivnih rješenja. Koliko su bili ovladali tehnikom gradnje na osmanskim građevinama pokazuje i most Mehmed-paše Sokolovića kod Trebinja (poznatiji kao Arslanagića most), na kome je radilo dvanaest dubrovačkih zidara u junu 1568. godine, a da na njemu nema posebnih tragova zapadnjačkog, dubrovačkog graditeljstva. Neki istoričari umjetnosti skloni su mišljenju da je malo mostova u Bosni i Hercegovini koji se maštovitošću oblika mogu da porede sa njime. U dubrovačkim izvorima most se pominje «kao zadužbina koju je za svoju slavu podigao presvijetli gospodin Mehmed-paša» (R. Samardžić, Mehmed Sokolović, Beograd, 1975, str. 368).

U dubrovačkim knjigama ostao je zapisan niz podataka koji govore o učešću primorskih majstora na građevinama po Bosni i Hercegovini. Isto tako, ti podaci govore da su ovdje radili i italijanski majstori, i to najviše na gradnji mostova. Tako je Dubrovačko vijeće 28. septembra 1482. godine zaključilo da Jahja-begu « qui est sanzachus in Vechbossania » da na dar stakla koja opština ima na zalihi (Ć. Truhelka, Tursko-slovjenski spomenici dubrovačke arhive, Sarajevo, 1911, str. 203).

Na zahtjev bosanskog sandžak-bega Firuz-bega 11. maja 1509. godine Dubrovčani su zaključili da mu pošalju dva zidara i četiri druga majstora (magistri conore) za izgradnju njegovog hamama kog je počeo graditi na Baščaršiji (V.Skarić, Sarajevo i njegova okolina od najstarijih vremena do austro-ugarske okupacije, Sarajevo, 1937, str. 46).

Svoje umijeće u gradnji monumentalnih građevina Dubrovčani su pokazali i na čuvenoj Begovoj džamiji, zadužbini najvećeg vakifa Sarajeva Gazi Husrev-bega. Čim je izabran na položaj bosanskog namjesnika, već 27. septembra 1521. godine Dubrovčani su odabrali poslanike da se poklone i uruče uobičajene poklone novom sandžak-begu, kog su odranije poznavali. Njegova majka bila je sultanija, kćerka Bajezida II, a otac Ferhad-beg, njihov susjed, rođen u Hercegovini, sa kojim su Dubrovčani odranije imali dobre veze i sa kojim su se dopisivali. U julu 1529. godine dubrovačka vlada uputila je u Bosnu «pet majstora kamenara i jednog kovača», da rade na gradnji Gazi Husrev-begovih zadužbina, 21. marta 1530. «tesare koje je tražio», a u maju 1531. vlada mu je poslala na njegovo traženje majstora Laurencija staklara (T. Popović, Dubrovnik i Turska u XVI veku, Beograd, 1973, str. 161).

Neki elementi kod najljepše sarajevske džamije koju je podigao veliki vezir, budimski beglerbeg i bosanski sandžak-beg Bošnjak Gazi Ali-paša oko 1557. godine, kao tehnika zidanja centralnog dijela malim kvaderima, debljina zidova, visina kamenih sofa koje su od tla odignute 55 cm, ukazuju na prisustvo primorskih majstora u njenoj izgradnji (A. Andrejević, Islamska monumentalna umetnost XVI veka u Jugoslaviji, Beograd, 1984, str. 50).

(40) Običaj je bio da se uz džamiju koja se tek treba graditi najprije sagradi zgrada imareta koja će služiti u vrijeme gradnje džamije radnicima i majstorima (Andrej Andrejević, Aladža džamija u Foči, Beograd, 1972, str. 60).

(41) Istraživanja gosp. Faruka Muftića, prema gruntovnim dokumentima Vakufske direkcije u Sarajevu, gruntovni ulošci 122, 123, 424, 425, 426, 427, 428 i 128, k.o. Završ, od 27.8.1911. godine, u korist vakufa Hasan Nazirove džamije u Foči bilo je uvakufljeno ukupno 731 dunum i 270 m2 zemljišta.

(42) Andrej Andrejević, Aladža džamija u Foči, Beograd, 1972, str. 26.

(43) (T. Popović, Upravna organizacija Hercegovačkog sandžaka u XVI veku, Prilozi za orijentalnu filologiju XII-XIII, Sarajevo, 1965, str. 97-98).

(44) P. Matković, Putovanja po Balkanskom poluotoku u XVI vieku, Rad JAZU, CXXIV, Zagreb, 1895, str. 64.

(45) Alma Simić, Aladža džamija u Foči, Zaštita i obnova u kontekstu urbane jezgre, magistarski rad, Sveučilište u Zagrebu, Arhitektonski fakultet, Poslijediplomski znanstveni studij Graditeljsko naslijeđe, Zagreb, 2003, str.27.

(46) Alija Bejtić, Aladža džamija u Foči, El-Hidaje, VII, 1943, str.71.

(47) (Zdravko Kajmaković, Konzervatorsko-restauratorski radovi na ornamentima Aladža džamije u Foči, Naše starine, Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, VII, Sarajevo, 1960, str. 114.)

(48) Andrej Andrejević, Aladža džamija u Foči, Beograd, 1972, str. 65.

(49) Husref Redžić, Studije o islamskoj arhitektonskoj baštini, biblioteka “Kulturno naslijeđe”,  Sarajevo,  1983, str. 209-210; Andrej Andrejević, Aladža džamija u Foči, Beograd, 1972, str. 53.

(50) M. Zarzycki, E. Arndt, Đ. Stratimirović, Aladža džamija u Foči, Glasnik Zemaljskog muzeja II, Sarajevo, 1891, 103-115.

(51) Zarzycki je odgonetnuo datum zapisa, ali ne i autora zapisa. Evlija Čelebi u to doba bio je još “neotkriven” putopisac. Tek 1896. u Uskudaru je pronađen prvi potpuni Evlijin rukopis. Ni Alija Bejtić, 1956, u svom radu Povijest i umjetnost Foče na Drini, ne pominje Čelebiju kao autora ovog zapisa, zato što je 1956. taj zapis još uvijek bio sakriven pod krečnim nanosima (Mehmed Mujezinović, Autogram Evlije Čelebije u trijemu džamije Aladže u Foči, Naše starine, Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti Narodne Republike Bosne i Hercegovine, IV, Sarajevo, 1957,  str.291).

(52) (Mehmed Mujezinović, Autogram Evlije Čelebije u trijemu džamije Aladže u Foči, Naše starine, Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti Narodne Republike Bosne i Hercegovine, IV, Sarajevo, 1957,  str. 293-292.)

(53) Tarih je bio uklesan u kamenoj ploči dimenzija 52×55 cm, uzidanoj iznad česme u dvorišnom zidu Aladža džamije. Sam natpis bio je na turskom jeziku, korišćeno pismo je bilo obični tali, a tekst natpisa je bio mjestimično oštećen (Mujezinović, 1998, str. 44-45).

(54) Zdravko Kajmaković, Konzervatorsko-restauratorski radovi na ornamentima Aladža džamije u Foči, Naše starine, Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, VII, Sarajevo, 1960, str. 117; Andrej Andrejević, Aladža džamija u Foči, Beograd, 1972, str. 48.

(55) Andrej Andrejević, Aladža džamija u Foči, Beograd, 1972, str. 65.

(56) Simić, 2003, str. 29.

(57) Andrejević, 1972, str. 65.

_ _ _ _ _

Fotografija korisnika/ce Kenan Sarač.

_ _ _ _ _

Natpis na Aladža džamiji u Foči iz 1550./51. godine
https://focanskidani.wordpress.com/2017/05/21/natpis-na-aladza-dzamiji-u-foci-iz-1550-51-godine/

Aladža džamija u Foči, Bosna i Hercegovina
https://focanskidani.wordpress.com/2017/03/10/aladza-dzamija-u-foci-bosna-i-hercegovina/

Aladža Moschee in Foča,Bosnien-Herzegowina
https://focanskidani.wordpress.com/2017/03/09/aladza-moschee-in-focabosnien-herzegowina/

Foča : Veliko groblje (Aladžanski park)
https://focanskidani.wordpress.com/2017/03/10/foca-veliko-groblje-aladzanski-park/

_ _ _ _ _

VIDEO:
Foča, 18.04.1990. – Aladža džamija – ikindija namaz…

Foča i Aladža džamija

_ _ _ _ _

vidi još:

FOČA – HISTORIJA : Šta nam kazuje fotografija nastala oko 1918. godine
https://focanskidani.wordpress.com/2016/11/02/foca-historija-sta-nam-kazuje-fotografija-nastala-oko-1918-godine/

SEDAMNAEST FOČANSKIH DŽAMIJA (FOTO)
https://focanskidani.wordpress.com/2016/11/06/sedamnaest-focanskih-dzamija-foto/

Historija Foče : MEĐURJEČKA DŽAMIJA
https://focanskidani.wordpress.com/2016/11/07/historija-foce-medurjecka-dzamija/

Mustafa-pašina džamija u Foči
https://focanskidani.wordpress.com/2016/11/06/mustafa-pasina-dzamija-u-foci/

Iz historije Foče : Džamija sultanije Fatime (sa fotografije)
https://focanskidani.wordpress.com/2016/11/06/iz-historije-foce-dzamija-sultanije-fatime-sa-fotografije/

Džamija Hasana Nazira – Aladža džamija u Foči
https://focanskidani.wordpress.com/2016/11/06/dzamija-hasana-nazira-aladza-dzamija-u-foci/

Foča:Šehova džamija (Kadi Osman-efendijina džamija)
https://focanskidani.wordpress.com/2016/03/22/focasehova-dzamija-kadi-osman-efendijina-dzamija/

IZ HISTORIJE FOČE:TRI DŽAMIJE O KOJIMA SE NE PRIČA I NE PIŠE
https://focanskidani.wordpress.com/2016/01/12/iz-historije-focetri-dzamije-o-kojima-se-ne-prica-i-ne-pise/

Careva džamija u Foči – džamija Sultan Bajazid II Valije
https://focanskidani.wordpress.com/2017/05/08/careva-dzamija-u-foci-dzamija-sultan-bajazid-ii-valije/?preview_id=19862&preview_nonce=8513ba369c

Foča:Slovo o Aladži
https://focanskidani.wordpress.com/2015/12/06/focaslovo-o-aladzi/

VAKUF MEHMED-PAŠE KUKAVICE U FOČI
https://focanskidani.wordpress.com/2015/09/19/vakuf-mehmed-pase-kukavice-u-foci/

Aladža džamija u Foči – ubijanje i uzdizanje monumenta islamske arhitekture
https://focanskidani.wordpress.com/2015/10/29/aladza-dzamija-u-foci-ubijanje-i-uzdizanje-monumenta-islamske-arhitekture/

Faruk Muftić:VAKUF ATIK ALI-PAŠINE DŽAMIJE U FOČI
https://focanskidani.wordpress.com/2015/12/28/faruk-mufticvakuf-atik-ali-pasine-dzamije-u-foci/

FOČA:Nemaran odnos prema džamiji i medresi Mehmed–paše Kukavice
https://focanskidani.wordpress.com/2015/11/10/focanemaran-odnos-prema-dzamiji-i-medresi-mehmed-pase-kukavice/

FOČA:Careva džamija (Sultan Bajezida Valije II džamija) dobija minaret – FOTO
https://focanskidani.wordpress.com/2016/02/24/focacareva-dzamija-sultan-bajezida-valije-ii-dzamija-dobija-minaret-foto/

FOČA:Historijsko područje – Čaršija u Foči proglašava se nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine (foto)
https://focanskidani.wordpress.com/2015/12/29/focahistorijsko-podrucje-carsija-u-foci-proglasava-se-nacionalnim-spomenikom-bosne-i-hercegovine/

FOČA – HISTORIJA : Pretraga po razglednici iz 1925. godine
https://focanskidani.wordpress.com/2017/05/06/foca-historija-pretraga-po-razglednici-iz-1925-godine/

IZ HISTORIJE FOČE : FOČANSKE DŽAMIJE (FOTO)
https://focanskidani.wordpress.com/2016/11/06/iz-historije-foce-focanske-dzamije-foto/

FOČA:NAPAD NA CAREVU DŽAMIJU U NOĆI SA 01.01.2016. NA 02.01.2016.
https://focanskidani.wordpress.com/2016/01/02/focanapad-na-carevu-dzamiju-u-noci-sa-01-01-2016-na-02-01-2016/

HISTORIJA FOČE : KATOLIČKA CRKVA U FOČI
https://focanskidani.wordpress.com/2017/02/23/historija-foce-katolicka-crkva-u-foci/

 

 

 

priredio:Kenan Sarač

Advertisements

2 komentara na “Aladža džamija u Foči, Bosna i Hercegovina

Komentariši

Upišite vaše podatke ispod ili kliknite na jednu od ikona da se prijavite:

WordPress.com logo

You are commenting using your WordPress.com account. Odjava / Promijeni )

Twitter slika

You are commenting using your Twitter account. Odjava / Promijeni )

Facebook fotografija

You are commenting using your Facebook account. Odjava / Promijeni )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Odjava / Promijeni )

Povezivanje na %s